àn Tranh còn gọi là Ðàn thập lục, là nhạc khí dây gảy 16 dây phổ biến trong dân tộc Việt. Theo sách Lê Quí Ðôn Ðàn Tranh có từ đời Trần vào khoảng thế kỷ XII-XIII

Đàn Tranh là nhạc khí dây gảy loại không có dọc (cần đàn). Ðàn Tranh rất phổ biến tại Việt Nam đồng thời một số nước khác ở Châu Á cũng có. Ðàn Tranh được nhập vào Việt Nam và trở thành đàn Việt Nam, nhiều tác giả cho rằng Ðàn Tranh Việt Nam là từ cây Zheng (Trung Quốc) nhập vào.

Hình thức cấu tạo:

1- Sound board, 2- Surface, 3- Frame, 4- The bottom of instrument, 5- Spherical frame, 6- Bridge, 7- Tuning pegs,  8- Strings, 9- Plectrum

1-Thùng đàn: hình hộp dài, chiều dài khoảng 110cm, đầu đàn hẹp khoảng 13cm, cuối đàn rộng khoảng 20cm.

2-Mặt đàn: vồng lên tượng trưng cho vòm trời làm bằng gỗ nhẹ (gỗ tung, thông hay ngô đồng).

3-Thành đàn: làm bắng gỗ trắc, mun hoặc cẩm lai.

4-Ðáy đàn: dưới đáy đàn ở đầu rộng, phía tay phải người đánh đàn có một lỗ thoát âm hình bán nguyệt để lắp dây, ở giữa đàn có 1 lỗ hình chữ nhật để cầm đàn khi di chuyển và ở đầu hẹp có một lỗ tròn nhỏ để treo đàn.

5-Cầu đàn: ở đầu rộng, một cầu đàn bằng gỗ, hơi nhô lên và uốn cong theo mặt đàn có 16 lỗ nhỏ xếp hàng ngang có nạm hoặc cẩn kim loại để xỏ dây.

6-Ngựa đàn: trên mặt đàn có 16 nhạn đàn, các con nhạn (chevalet) để đỡ dây đàn và có thể di chuyển được để điều chỉnh độ cao thấp của dây trong lúc đang đàn, các con nhạn đều có thể làm bằng nhựa, xương, ngà, đồng thau, gỗ trắc hoặc cẩm lai, hiện nay làm bằng nhựa là phổ biến.

7-Trục đàn: ở đầu hẹp đàn Tranh có 16 trục đàn để lên dây, trục đàn đặt trên mặt đàn còn để giữ một đầu dây xếp hàng chéo do độ ngắn dài của dây, tạo âm thanh cao thấp, trục đàn có thể làm bằng nhựa, đồng thau, gỗ trắc hoặc cẩm lai.

8-Dây đàn: dây đàn bằng đồng thau, thép hoặc inox với các cỡ dây khác nhau như 20mm, 25mm, 30mm, đến 50mm.

9-Móng đàn: Ðàn Tranh đàn bằng móng gảy thường được làm bằng đồi mồi, Inox.

Màu âm: 

àn Tranh có âm cao, màu âm vui tươi, trong sáng, Tầm âm Ðàn Tranh tùy số lượng dây gồm 3 quãng 8 từ Ðô lên Ðô³ (C đến C³ ).

• Khoảng âm dưới: âm thanh không được trong trẻo, thường dùng để đánh đệm.

• Khoảng âm giữa: âm thanh trong sáng, giàu sức diễn tả, vui tươi.

• Khoảng âm cao: âm thanh hơi gắt, thường dùng để đánh ngón Á.

Ví dụ: (010-1) Upward stroke (slowly)

Ví dụ: (011-2) Downward stroke (quickly)

Ví dụ: (012-3) Upward and downward strokes

 Kỹ thuật diễn tấu:

Tư thế ngồi và cách gảy đàn: Ngồi chiếu: nghệ nhân ngồi trên sàn diễn, xếp chân trên chiếu. Ngồi ghế: nghệ nhân ngồi thẳng trên ghế, vắt chân trên ghế, đầu đàn đặt trên đùi, một đầu gác trên giá hoặc đôn hoặc nghệ nhân ngồi trên ghế đàn được đặt trên giá cao ngang tầm tay. Ðứng: nghệ nhân đàn với tư thế đứng và đàn được đặt trên giácao ngang bằng tầm tay (khi đứng).

Tư thế của bàn tay phải: Bàn tay phải nâng lên, ngón tay khum lại, thả lỏng, ngón áp út tì nhẹ lên cầu đàn. Khi đánh những dây đàn thấp, cổ tay tròn lại, hạ dần về phía trước đàn. Khi đánh những dây cao, cố hạ dần theo chiều cong của cầu đàn, cánh tay cũng hạ khép dần lại (tránh không đưa cánh tay ra phía ngoài). Ba ngón tay gảy mềm mại, từng ngón thả lỏng này nhẹ nhàng nâng lên hay hạ xuống gảy vào dây theo chiều cong tự nhiên của bàn tay, tránh gãy ngón, móc dây.

Tư thế tay trái: Ðầu ba ngón tay giữa đặt trên dây nhẹ nhàng, bàn tay mở tự nhiên, ngón tay hơi khum, hai hoặc ba ngón (trỏ, giữa, áp út) chụm lại, ngón cái và ngón út tách rời, dáng bàn tay vươn về phía trước. Khi rung, nhấn, bàn tay được nâng lên mềm mại, ba ngón chụm lại cùng một lúc chuyển từ dây nọ sang dây kia.

Kỹ thuật tay phải: Trước đây người ta nuôi móng tay để gảy, gảy bằng móng tay tiếng đàn không khoẻ, sau nầy người ta đeo các móng gảy vào ngón: ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa... Ký hiệu: ngón cái là số 1, ngón trỏ là số 2, ngón giữa là số 3.

Ngón Á: là một lối gảy rất phổ biến của Ðàn Tranh, đây là cách gảy lướt trên hàng dây xen kẽ các câu nhạc, thường ngón Á hay ở vào phách yếu để chuẩn bị vào một phách mạnh đầu hay cuối câu nhạc.

a-Á xuống: theo lối cổ truyền, Á xuống là gảy liền các âm liền bậc, từ một âm cao xuống các âm thấp, tức là sử dụng ngón cái của tay phải lướt nhanh và đều qua các hàng dây, từ cao xuống thấp: Ví dụ: (013-25) Downward gliding

b-Á lên: là kỹ thuật lướt qua hàng dây, nhưng vuốt bằng ngón 2 hoặc ngón 3 từ một âm thấp lên các âm cao. Ví dụ: (014-26) Upward gliding

c-Á vòng: kết hợp lối Á lên và Á xuống, Á vòng thường chuẩn bị cho mở đầu hoặc kết thúc một câu nhạc, có trường hợp nó được sử dụng để tả cảnh sóng nước, gió thổi, mưa rơi và có thể sử dụng ngón Á vòng liên tiếp với nhiều âm hơn. Ví dụ: (015-27) Round gliding

Song thanh: 2 nốt cùng phát ra một lúc, song thanh truyền thống chỉ dùng quãng 8, các nhạc sĩ hiện đại còn kết hợp dùng các quãng khác. Ví dụ: (016-6) Playing unison

Ví dụ: (017-4) Playing two separate notes

Tremolo: players use No2 or to combine No1 and No2, No1 and No3, No2 and No3 to pluck on strings continuously. Other fingers are rounded. Fingers pluck and flip steadily. The tip of plucking fingernail should not be put too deep onto strings. Otherwise, the resulted sound will be hard and unsteady. Example: (018-7)

Ngón vê: là sử dụng ngón tay phải ngón 2 hoặc kết hợp ngón 1-2; 1-3; 1-2-3, gảy trên dây liên tục và các ngón khác phải khum tròn, cổ tay kết hợp với ngón tay đánh xuống, hất lên đều đặn. Khi vê đầu móng gảy không nên đặt quá sâu xuống dây sẽ tạo tiếng đàn không đều đặn, êm ái. Ví dụ: (018-7) Tremolo

Ví dụ: (019-8) Tremolo on one note

Kỹ thuật tay trái: Tay trái có các ngón nhấn, rung, mổ, vuốt...

Ngón rung: là cách dùng một, hai hoặc ba ngón tay trái rung nhẹ trên sợi dây đàn (bên trái hàng nhạn đàn) mà tay phải vừa gảy. Ví dụ: (020-11) Vibrato

Ngón nhấn: là ngón sử dụng để đánh thêm được những â�m khác có thể là 1/2 âm, 1/3 âm, 1/4 âm mà hệ thống dây đàn Tranh không có. Cách nhấn là sử dụng ba đầu ngón tay trái nhấn xuống tùy theo yêu cầu của bài (nửa cung nhấn nhẹ, 1 cung nhấn nặng hơn) nghệ nhân dùng tai nghe để điều chỉnh tay nhấn. Ví dụ: (021-10) Accent

Ngón nhấn luyến: là ngón sử dụng các ngón nhấn để luyến hai hay ba âm có độ cao khác nhau, âm thanh nghe mềm mại, uyển chuyển gần với thanh điệu tiếng nói. Có hai loại nhấn luyến:

Nhấn luyến lên: nghệ nhân gảy vào một dây để vang lên, tay trái nhấn dần lên dây đó làm âm thanh cao lên hoặc tiếp tục nhấn cho cao lên nữa. Ví dụ: (022-28) Upward accent with legato:

Downward accent with legato: players have to borrow a string of other note to produce this sound. For instance, players want to produce the sound of Fa- tied to Re, (s)he has to press and then pluck Re string and then pluck Fa string. When Fa sound is produced, (s)he stops pressing Re string so that Re sound by string comes out. Players only pluck string one time to produce accent with legato. The sound duration is denoted in the same way as the normal notes. Players need to decide on the duration to make the sound steady or unsteady. The sound pitch can be in the fourth for lower pitch, or in the second and in the third minor for higher pitch. Players should not apply the technique continuously to the sound of accent with legato. Example (023-29)

Nhấn luyến xuống: muốn có âm luyến xuống, trước hết phải mượn nốt. Ví dụ muốn có âm Fa luyến xuống âm Rê phải mượn dây Rê nhấn mạnh trước rồi mới gảy sau; khi âm Fa ngân lên ngón tay trái nới dần để âm Rê của dây đó vang theo luyến tiếng với âm Fa. Ðánh âm nhấn luyến lên hay nhấn luyến xuống chỉ cần gảy một lần. Ðộ ngân của các âm nhấn luyến được ghi như các nốt nhạc bình thường. Nghệ nhân cần phân phối thời gian để các âm có thể đều hoặc không đều nhau, độ cao của âm nhấn luyến lên hay nhấn luyến xuống có thể trong vòng quãng 4 nếu là khoảng âm thấp hoặc quãng 2, quãng 3 thứ ở những âm cao, không nên sử dụng liên tiếp nhiều âm nhấn luyến. Ví dụ: (023-29) Downward accent with legato:

Spring: players press continuously on one certain string to make sound raised as high as sound of the note which is one more step higher. The springiness of the finger produces waves of sound whose vibration degree is higher than that of vibrato. The resulted sound is soft and emotional. Example (024-30)

Ngón nhún: là cách nhấn liên tục trên một dây nào đó làm cho âm thanh cao lên không quá một cung liền bậc. Ngón tay nhún tạo thành những làn sóng có giao động lớn hơn ở ngón rung, làm cho âm thanh thêm mềm mại, tình cảm sâu lắng. Ví dụ: (024-30) Spring

Mordent: as its name, it is a technique of using 2 or 3 fingertips (index finger, middle finger and ring finger) to slap at one certain string on bridge side, which has just been plucked, then lift finger up to make the sound a step or half a step higher immediately. There are 2 kinds of mordent:

Ngón vỗ: là một kiểu ngón nhấn như đúng như tên gọi, đây là cách dùng hai hay ba đầu ngón tay (ngón trỏ, giữa, áp út) vỗ lên một dây nào đó phía bên trái nhạn đàn vừa được gảy, và nhấc ngay các ngón tay lên làm âm thanh cao lên đột ngột từ nửa cung đến một cung. Có hai loại vỗ:

a- Simultaneous mordent: players pluck string with right hand and to slap string with left hand at the same time. Sound is produced. A subordinate note is a step or half a step higher than the main note. It is tied to main note. Example (025-31)

a-Vỗ đồng thời: tức là cùng lúc tay phải gảy dây, tay trái vỗ sẽ nghe thấy hai âm: một âm phụ cao hơn nửa cung hoặc 1 cung luyến nhanh ngay xuống âm chính (âm phụ do ngón tay trái vỗ tạo nên). Ví dụ: (025-31) Simultaneous mordent

b- Afterward mordent: after right hand plucks string, left hand slaps it. A sound is produced. A part of the sound is the result of the plucking of right hand. Another part is of the mordent. This part is about half of a step or a step higher than the first part. The last part is produced by slapping on strings and lifting the hand up immediately. The strings then turns back to normal state. The remaining sound is sonorous and depends on the strength of strings in normal state. Example (026)

b-Vỗ sau: tay phải gảy dây xong, tay trái mới vỗ lên dây, như vậy sẽ nghe thấy 3 âm luyến : âm thứ nhất do tay phải gảy lên dây, âm thứ hai do ngón vỗ tạo nên, âm nầy cao hơn âm thứ nhất khoảng nửa cung hoặc 1 cung tiếp đó là âm thứ ba do ngón tay vỗ xong nhấc lên ngay, dây đàn được trở lại trạng thái cũ, âm thanh còn lại vang lên theo độ căng của dây đó lúc đầu. Ví dụ: (026-12) Afterward mordent

Glissando: players use the right hand plucks on the string. Then he/she uses finger 2 or finger 3 of the left hand glide on the part of string from bridge to turning pegs or vice versa to strengthen string steadily and continuously. Sound is raised a step or half a step. Example (027-9)

Ngón vuốt: tay phải gảy đàn tiếp theo dùng hai, ba ngón tay trái vuốt lên dây đàn đó từ nhạn đàn ra trục dây hay ngược lại làm tăng sức căng của dây một cách đều đều, liên tục. Âm thanh được nâng cao dần lên trong phạm vi 1/2 cung đến 1 cung. Ví dụ: (027-9) Glissando

Left hand techniques: players can uses left fingers to pluck the string part on the right side of the bridge in order to change timbre as well as to develop producing-sound capacity of string. Their left hand does not wear fingernail plectrums. As a result, the produced sound is soft. However, it is not as sonorous as the one produced by the right hand. Players can pluck with 2 hands to produce double sound. However, left hand usually produces scattering sound while right hand uses tremolo or is at rest. Example (028-32)

Ngón gảy tay trái: để thay đổi màu sắc, đồng thời phát huy khả năng âm thanh của dây đàn, ngón tay trái cũng có thể gảy dây trong phạm vi phía bên tay phải hàng nhạn đàn. Tay trái không đeo móng gảy nên khi gảy âm thanh nghe êm hơn nhưng không vang bằng âm thanh tay phải gảy. Có thể gảy bằng hai tay để tạo chồng âm nhưng thường là tay trái gảy những âm rãi trong khi tay phải sử dụng ngón vê hoặc đang nghỉ.  Ví dụ: (028-32) Left hand technique

Ngón bịt: là ngón vừa sử dụng ngón tay phải gảy dây, vừa dùng đầu ngón tay trái đặt nhẹ trên dây đàn hoặc chặn tay trái lên đầu nhạn đàn nếu là gảy một nốt nhạc. Nếu định gảy hẳn một đoạn nhạc với toàn âm bịt, nghệ nhân sử dụng cạnh bàn tay phải chặn nhẹ lên cầu đàn, dùng tay trái gảy thay tay phải. Hiệu quả âm thanh ngón bịt không vang mà mờ đục, gây được ấn tượng tương phản rõ rệt với một đoạn nhạc đánh bình thường. Ví dụ: (029-33) Pizzicato

Âm bồi: có thể đánh trên tất cả các dây nhưng chỉ nên đánh trong khoảng âm giữa, âm dưới và nên đánh những âm bồi quãng tám. Cách đánh là sử dụng ngón tay trái chặn vào đoạn dây thích hợp kể từ đầu đàn trong khi tay phải gảy dây đó. Âm bồi Ðàn Tranh nghe đẹp hơn hẳn so với nhiều loại đàn dây gảy khác. Ví dụ: (030-34) Overtones

Ví dụ: (031-13) Air Bắc (from slowness to quickness)

Ví dụ: (032-20)

Ví dụ: (033-21)

Ví dụ: (035-14)

Ví dụ: (036-15)

Ví dụ: (037-16)

 Đàn Tranh thường được sử dụng để đệm cho ngâm thơ, hát, tham gia trong các Dàn nhạc Tài tử, Phường Bát âm, Dàn Nhã nhạc (khi sử dụng trong Tế lễ), Dàn nhạc Sân khấu Chèo, Cải lương. Ngày nay đàn Tranh được sử dụng rộng rãi như: độc tấu, song tấu, tam tấu, Ðàn Tranh còn được đưa vào Dàn nhạc Dân tộc Tổng hợp hòa tấu  và đặc biệt đàn Tranh còn được đưa vào độc tấu cùng với Dàn nhạc Giao hưởng (Concerto cho Ðàn Tranh và Dàn nhạc Giao hưởng)...

(ST)