Năm 1843, Nguyễn Đình Chiểu thi đỗ tú tài ở trường thi Gia Định. Năm 25 tuổi, ông trở ra Huế học tập, chờ khoa thi năm Kỷ Dậu (1849) thì có tin mẹ mất. Trên đường trở về quê chịu tang mẹ, vì quá lo buồn, khóc thương, ông lâm bệnh và mù cả hai mắt.

Về đến Gia Định, ông tổ chức dạy học, bốc thuốc chữa bệnh và sáng tác thơ văn. Nguyễn Đình Chiểu sáng tác truyện thơ “Lục Vân Tiên”, đề cập đến vấn đề đạo nghĩa ở đời, mang dấu ấn tự truyện. Một người học trò của ông là Lê Tăng Quýnh, vừa nể trọng tài năng và nhân cách, lại vừa thương cảm hoàn cảnh của thầy, đã đem gả người em gái là Lê Thị Điền cho ông. Ngày 17/02/1858, giặc Pháp chiếm đánh Gia Định. Ông cùng gia đình chạy về quê vợ ở làng Thanh Ba, huyện Cần Giuộc. Cũng tại nơi đây, ông đã sáng tác áng văn bất hủ “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” ngợi ca chiến công anh hùng trong trận tấn công đồn Tây Dương. Tác phẩm “Dương Từ – Hà Mậu” dài 3.448 câu thơ mang nội dung phê phán âm mưu lợi dụng tôn giáo của kẻ địch, lên án những người thờ ơ, vô trách nhiệm trước cảnh nước mất nhà tan cũng được sáng tác tại đây.

Khi 3 tỉnh miền đông rơi vào tay quân Pháp, Nguyễn Đình Chiểu cùng gia đình về làng An Đức, tổng Bảo An, tỉnh Vĩnh Long, nay là huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre. Tại đây, ông tiếp tục dạy học trò, bốc thuốc chữa bệnh cho dân. Khi được tin Trương Định hy sinh (19/8/1864) ông viết bài Văn tế và mười hai bài thơ liên hoàn điếu người anh hùng. Mười bài thơ điếu Đốc binh Phan Tòng hy sinh trong trận Giồng Gạch (1868).

Tác phẩm “Ngư tiều y thuật vấn đáp ” được viết vào giai đoạn cuối đời với một bút pháp già dặn hơn và một niềm tâm sự sâu lắng, xót xa hơn trước cảnh đất nước bị “da chia, khăn xé” nhưng không hề tuyệt vọng.

Ông sống, hoạt động tại Bến Tre suốt 26 năm đầy biến cố phức tạp vào giai đoạn cuối đời và mất tại đây trong sự tiếc thương cảm phục của người dân về một tâm hồn lớn, nhân cách lớn.

Xem chi tiết tại http://nhantai.org.vn