Choé

Nguyễn Hải Chí
Họa sĩ Choé
Sinh	11 tháng 11 năm 1943 An Giang, Việt Nam
Mất	12 tháng 3 năm 2003 (60 tuổi) Virginia, Hoa Kỳ
Nghề nghiệp	Họa sĩ, nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ

Nguyễn Hải Chí (sinh 11 tháng 11, 1943 - mất 12 tháng 3, 2003) là một họa sĩ vẽ tranh biếm của Việt Nam, nổi tiếng với bút danh Choé^[1][2], ngoài ra ông còn có bút danh Trần Ai, Cap, Kit^[3]. Ông được coi là "họa sĩ biếm số một của Việt Nam" với những tranh biếm đặc sắc phê phán những thói hư tật xấu của xã hội qua nhiều thời kỳ^[4][1]. Ngoài vẽ, Chóe còn được biết đến như một nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ^[5][2][3].

 Tiểu sử & sự nghiệp

Nguyễn Hải Chí sinh ngày 11 tháng 11 năm 1943 tại Cái Tàu, Chợ Mới, An Giang. Sau đó gia đình ông chuyển về xã Vĩnh Tế dưới chân núi Sam, Châu Đốc.

Do hoàn cảnh gia đình rất nghèo, ông phải nghỉ học từ năm lớp 2^[4], đi làm kiếm sống từ năm 9 tuổi. Ông làm đủ nghề: đập đá, đốn củi, chăn bò mướn...

Năm 1960, bị cán bộ Cộng sản ép lên núi hoạt động du kích nên ông bỏ trốn về Mỹ Tho, xin làm việc tại một phòng vẽ quảng cáo và học vẽ tại đây.^[3]

Năm 1963, ông làm thơ đăng báo để tán tỉnh cô Nguyễn Thị Kim Loan, người sau này trở thành vợ ông.

Năm 1964, ông đi quân dịch, năm sau được chuyển về làm tại Bộ Tổng Tham Mưu. Lúc này ông bắt đầu làm thơ, viết truyện gửi đăng báo. Năm 1966 ông được báo Tiền Tuyến trao giải "Truyện ngắn xuất sắc nhất." Từ đó ông đã thâm nhập vào làng báo Sài Gòn

Cuối năm 1969, ông chuyển qua vẽ hí họa cho tờ Diễn đàn, từ đây ký tên Choé, nghệ danh do nhà thơ Viên Linh đặt^[2][3]. Sau đó ông còn vẽ cho nhật báo Báo Đen năm 1970, nhưng vẫn chưa được nhiều người lưu ý.

Năm 1971, ông chuyển qua cộng tác với báo Sóng Thần. Tại đây ông bắt đầu được biết tới, và nổi tiếng từ mùa hè năm 1972. Các tranh biếm của ông được các báo danh tiếng thế giới như The New York Times, Newsweek...chọn đăng^[4][6]. Ông còn viết thêm truyện dài đăng hàng ngày với tựa đề "Cái gọi là".^[3]

Trong giai đoạn nóng bỏng của chiến tranh Việt Nam, ông đã vẽ nhiều nhân vật nổi tiếng: Richard Nixon, Henry Kissinger, Nguyễn Văn Thiệu, Nguyễn Cao Kỳ, Trần Văn Hương, Võ Nguyên Giáp... Một số tranh của ông đã đụng đến vấn đề nhạy cảm do đó ông từng bị chính quyền bắt giam. Ông tự học đàn và sáng tác nhạc trong thời gian ở tù.^[1]

Sự kiện 30 tháng 4, 1975 diễn ra, Nguyễn Hải Chí tự thoát khỏi nhà ngục. Mấy tháng sau ông được nhận vào làm báo Lao động Mới với nhiệm vụ trình bày.^[3]

Tháng 4 năm 1976, ông bị bắt đi học tập cải tạo cùng với các văn nghệ sĩ miền Nam cho đến cuối năm 1985 tại các nhà giam Chí Hòa rồi trại cải tạo Gia Trung, Pleiku. Sau đó ông vượt biên nhưng bị bắt và phải trở lại tù thêm lần nữa.

Từ năm 1990, do không xác định được thời hạn tù, ông bị từ chối đơn xuất cảnh theo diện H.O. Ông ở lại Việt Nam hành nghề vẽ tranh bán cho khách nước ngoài. Ít lâu sau, ông được nhiều tờ báo trong nước đề nghị cộng tác trở lại. Tranh của ông tiếp tục xuất hiện trên nhiều tờ báo và tạo được phong cách riêng trong việc phê phán những thói hư tật xấu, những tiêu cực của xã hội.

Năm 1997, Choé bị đột quỵ, dẫn đến bại liệt một thời gian. Trước đó ông cũng đã mắc phải bệnh Tiểu đường. Từ năm 1998 tới 2001, ông có 2 lần sang Pháp điều trị nhưng không thuyên giảm. Từ năm 2001, ông bắt đầu đi đứng khó khăn, mù mắt trái, mờ mắt phải, từ đó không vẽ nữa mà chuyển qua làm thơ, viết nhạc.^[4]

Cuối năm 2002, ông được bạn bè giúp đỡ đưa sang Virginia, Hoa Kỳ chữa bệnh. Ngày 22 tháng 2 năm 2003, ông đột ngột bị ngộp thớ, 10 ngày sau đột quỵ và đứt mạch máu não.

3 giờ 50 phút sáng ngày 12 tháng 3 năm 2003, ông qua đời tại bệnh viện Fairfax, Virginia. Lễ tang được cử hành tại nhà thờ các thánh tử đạo Arlington, sau đó được đưa về Việt Nam an táng.^[3][1]

 Tác phẩm

Ngoài rất nhiều tranh biếm đã được đăng trên các báo, Chóe còn cho xuất bản những tập sách và nhạc:

Sách

• Lai rai vẽ viết - bút ký (nxb Lao Động, 1992)
• Tử tội - tuyển tập tranh, thơ, văn (nxb Tiếng quê hương, Hoa Kỳ, 2001)

Một số ca khúc

• Ngả lưng trên đồi
• Gió
• Mưa
• Khi dứt cơn mưa
• Dù ta xa nhau
• Bên vườn nhà em
• Khi đến cuối đời

^[3][7]

Vinh dự

Trong sự nghiệp đồ sộ của mình, họa sĩ Choé đã được nhiều vinh dự trong lẫn ngoài nước:

• Năm 1966, ông được báo Tiền tuyến trao giải "truyện ngắn xuất sắc".
• Năm 1973, nhà báo Mỹ Barry Hilton đã thu thập một số tác phẩm của ông định in thành sách phát hành tại Mỹ dưới tên "The World of Choé" (Thế giới của Choé) và gọi ông là "cây biếm hoạ số 1 của Việt Nam", nhưng ý định này đã bị Bộ ngoại giao Mỹ cản trở.
• Năm 1973, tuần báo New York Times bình chọn Chóe là một trong 8 họa sĩ biếm họa xuất sắc trên thế giới của thập niên 1970.
• Năm 1995, Choé được Phó tổng lãnh sự Nhật Bản mời tham dự cuộc triển lãm tranh quốc tế với chủ đề "Phụ nữ nước tôi" tổ chức tại một số thành phố ở Nhật.
• Ông được tuần báo L'Hebdo của Pháp chọn là một trong 6 người Việt tiêu biểu từ 1975 tới 1995 với đặc trưng là "Họa sĩ bướng bỉnh".
• Năm 1998, ông có cuộc triển lãm tranh tại Pháp. Khi tới thăm Roma, ông được đặc ân diện kiến đức Giáo Hoàng John Paul II tại Tòa thánh Vatican.
• Năm 2004, 29 tranh chân dung của Choé về những người phụ nữ đoạt giải thưởng Nobel được trưng bày ở Stockholm nhân "Ngày Việt Nam" ở Thụy Điển.